DİONYSOS’UN DÜĞÜNÜ MOZAİĞİ İLE İLGİLİ YENİ BİR ÖNERİ 1992 yılında Zeugma’da Ayvaz Tepesi olarak adlandırılan tepenin kuzeydoğu yamaçlarındaki bir Roma villasında, dönemin Müze Müdürü Rıfat Ergeç başkanlığında yürütülen kazılar sırasında on figürden oluşan güzel bir mozaik açığa çıkarıldı. Şarap ve doğa Tanrısı Dionysos ile Ariadne’nin düğününü tasvir eden bu mozaik çeşitli yayınlarda ayrıntılı bir biçimde tanıtılmıştır. 15 Haziran 1998 tarihinde, Zeugma’da bulunduğu alanda sergilendiği sırada önemli bir bölümü ne yazık ki sökülerek çalınan bu mozaiğin soldan ikinci figürü, tasvir şekli ile dikkatimizi çekmekteydi. Sağ kolunu başına dayamış olarak, düşünceli bir ifadeyle ve sol elinde bir meşaleyle tasvir edilen bu figür, mozaiği ortaya çıkaran Sn. Rıfat Ergeç’in kaleme aldığı bir makalede, “oturur durumda ve elinde meşale tutan bir menad” olarak tanımlanmıştır. (1) Ergeç’e göre bu figür, “Bu evlilikten hoşnut olmayan, Dionysos’u yitirmek üzere olmanın huzursuzluğu ve hüznünü yaşayan bir sevgili durumundadır.”(2) Daha yakın tarihli bir yayında ise aynı figür Nezih Başgelen- Rıfat Ergeç tarafından “Pompei’den tanınan dinlenen Aphrodite pozisyonundaki meşale tutan bir Nymphe” olarak adlandırılmıştır. (3) Kanımızca bu figür bir menad veya Nympha değil, Düğün Tanrısı Hymenaios’tur. Dionysos’la Aphrodite’nin, (4) başka bir mitosa göre de Apollon ile bir Nymphanın (5) oğlu sayılan Hymenaios, o kadar güzeldi ki, görenler onu çoğu kez bir genç kız sanıyorlardı. Kızlar arasında bile onun bir erkek olduğu anlaşılamıyordu. Bu konuyu ele alan bir mitosda, Hymenaios’un bu özelliği anlatılmaktadır; Demeter’e kurban sunmak üzere Eleusis’e giden Atinalı genç kızlar burada ansızın korsanların saldırısına uğrarlar. Korsanlar bütün kızları ve bu arada kadın sandıkları Hymenaios’u kaçırırlar. Uzun bir yolculuktan sonra varılan ıssız bir kıyıda korsanlar uyurken Hymenaios hepsini öldürür.(6) Hymenaios’un güzelliğini yücelten bu tarz anlatımlar, Zeugma mozaiğinde onun dişi varlıklar olan nympha veya menadlarla karıştırılmasına neden olan kadınsı görünümünü de açıklamaktadır. Zeugma mozaiğinde Hymenaios’un vücut hatları ve özellikle yüzü ilk bakışta kadınsı olmakla birlikte, belden yukarısı çıplak olan vücudu yakından incelendiğinde, bu vücudun bir kadın vücudunun anatomisini tam olarak yansıtmadığı görülür. Mozaiği oluşturan on figür içinde sadece Dionysos ve Hymenaios’un belden yukarı bölümleri çıplak gösterilmiştir. Düşüncemizi kanıtlayan noktalardan biri de Hymenaios’un Dionysos ile Ariadne’nin düğününe katıldığının mitoslarda belirtilmesidir. Hatta bir mitosa göre Hymenaios Dionysos’la Ariadne’nin düğünlerinde şarkı söylerken aniden sesini yitirmiş, bu nedenle düğün törenlerinde onun adını anmak ve Hymeneus şarkısını okumak töre olmuştur. (7) Bu efsane, Zeugma mozaiğindeki figürün düşünceli haline de açıklık getirmektedir; Hymenaios, mozaikte düğün sırasında sesini kaybetmenin hüznü içinde tasvir edilmiştir. Öte yandan, figürün elindeki meşale de onun Hymenaios olduğu yönündeki kanımızı desteklemektedir. Çünkü Düğün Tanrısı Hymenaios’un sembollerinden biri de düğün meşalesidir. Saydığımız tüm bu tespitler doğrultusunda, (Zeugma mozaiğindeki figürün kadınsı yüz hatları, sembolü olan meşaleyi taşıması, mitoslarda Hymenaios’un da Dionysos’la Ariadne’nin düğününe katıldığının belirtilmesi ve bu düğün sırasında sesini kaybettiği için Zeugma mozaiğinde de düşünceli bir şekilde tasvir edilmesi nedeniyle) bu figürün Hymenaios olması gerektiğini belirtiyoruz. Dipnotlar (1) Rıfat Ergeç, “Belkıs-Zeugma’da Bir Roma Villası ve Taban Mozaikleri,” Arkeoloji ve Sanat, Sayı:66, (Bahar 1995), S. 9. (2) a.g.m, S.9. (3) Nezih Başgelen-Rıfat Ergeç, Tarihe Son Bakış, İstanbul, 2000, S.18. (4) Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü, 4.B., İstanbul, 1989, S.160. (5)Kökeni konusunda anlatılan mitoslarda farklılıklar olan Hymenaios’un Apollon ile bir Musanın oğlu olduğu veya babasının Magnes ya da Pieros olduğu yönünde anlatılar da bulunmaktadır.Bkz. Pierre Grimale,Mitoloji sözlüğü, Çev:Sevgi Tangüç, İstanbul, 1997, S.303. (6) a.g.e, S.303. (7) a.g.e, S.304 Azra Erhat, S. 160. Murat UĞURLUER (Araştırmacı)(YORUM DERGİSİ-ŞUBAT 2001)

sayfa tasarımı T U R K L I N E